Kul ve Kamu Hakkı (I)
İslam medeniyetinin insanlığa kazandırdığı en temel ve sarsılmaz değerlerin başında “hak” kavramı gelir. İslam; yalnızca insanların değil, tüm canlıların ve hatta doğanın haklarını tek tek tespit etmiş, sınırlarını çizmiş ve her hak sahibine hakkının eksiksiz teslim edilmesini emretmiştir. Bu kutsal sınırların en hassas noktasını ise kul hakkı ve onun toplumsal boyutu olan kamu hakkı oluşturur.
İlahi Affın Sınırı: Kul Hakkı
İslam’da kul hakkı; bir kimsenin başka bir kişiye maddi veya manevi olarak zarar vermesi, emeğini sömürmesi, onurunu zedelemesi ya da rızası olmaksızın ona ait olan bir şeyi almasıdır. Kul hakkını diğer günahlardan ayıran en çarpıcı özellik, onun doğrudan Allah’ın affına değil, hak sahibinin rızasına ve helalliğine bağlanmış olmasıdır.
Yüce Rabbimiz, kullarını daima helal ve temiz olana yönlendirerek bu hassasiyeti şöyle vurgular:
“Allah’ın size verdiği helâl ve temiz rızıklardan yiyin ve iman etmiş olduğunuz Allah’ın yasaklarından sakının.” [1]
Haksızlık karşısında susmamak kadar, yapılan bir hatayı geciktirmeden telafi etmek de imani bir olgunluktur. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), vefatından kısa bir süre önce ashabına seslenirken adeta kıyamete kadar gelecek tüm nesillere şu sarsıcı uyarıyı bırakmıştır:
“Ey insanlar! Kimin üzerine geçmiş bir hak varsa onu hemen ödesin, ‘dünyada rezil-rüsvâ olurum’ diye düşünmesin! İyi biliniz ki, dünya rüsvâlığı âhirettekinin yanında pek hafif kalır.” [2]
Ortak Evimiz, Ortak Sorumluluğumuz: Kamu Hakkı
Kul hakkının tek bir kişiye değil, toplumun tamamına yayıldığı en geniş alan “kamu hakkıdır”. Okullar, hastaneler, yollar, parklar, doğal kaynaklar, devlet bütçesi ve kamu kurumlarındaki her bir araç-gereç; üzerinde yetimden yaşlıya, işçiden öğrenciye kadar toplumun her ferdinin hakkı bulunan ortak değerlerdir.
Kamu hakkını korumak, yalnızca yöneticilerin değil, o toplumda nefes alan herkesin omuzlarındaki bir emanet şuurudur. Çünkü tek bir kişiden helallik almak mümkünken, milyonlarca insanın hakkının bulunduğu bir kamu zararından helallik alabilmek neredeyse imkânsızdır. O nedenle kamuyu zarara uğratan her türlü eylem, yalnızca yasal bir suç değil, aynı zamanda ödenmesi ve affedilmesi en ağır vicdani vebaldir.
Bu vicdani sorumluluğun günlük hayattaki en somut yansıması ise iş ahlakında kendini gösterir. Ücretle veya maaşla çalışan bir kişinin, mesai saatlerini şahsi işleriyle geçirmemesi ve işini savsaklamadan en verimli şekilde yapması en temel kamu hakkı hassasiyetidir. Nitekim tarihte Hazreti Ömer'in, devlet işlerini görürken devletin mumunu yakıp şahsi bir sohbete geçtiğinde kendi cebinden aldığı mumu yakması, bu bilincin zirve örneğidir.
Elbette bu hassasiyet yalnızca mesai saatleriyle ya da maddi sınırlarla kısıtlı değildir; hayatın her alanına yayılan çok daha geniş bir çerçeveye sahiptir. Unutulmamalıdır ki kul hakkı sadece başkasının cebindeki paraya el uzatmak değildir; bir işçinin alın teri kurumadan hakkını vermemek, ortak kullanılan bir parkın bankına zarar vermek ya da bir insanın gıyabında onurunu kıracak söylemlerde bulunmakta aynı ağır sorumluluğun bir parçasıdır. Gerçek dindarlık ve vatandaşlık bilinci, kimsenin görmediği yerde dahi emanete ihanet etmemektir.
Gelecek hafta, Dur ve Düşün köşemizde; “İsraf ve Kamu Malı Hassasiyeti” başlığında buluşmak ümidiyle... Yüzünüzden tebessümün, kalbinizden doğruluk, merhamet ve huzurun eksik olmadığı günler dilerim.
Hoşça kalın, dostça kalın.
[1] Mâide, 5/88
[2] İbn-i Esîr, el-Kâmil, II, 319; İbn-i Saʻd, et-II, 255