Birinci Yazı: Ekşili Aya Sulusu
Maraş’ta güz mevsimiydi. Bir konağın mutfağında sabah, bakır kapların sesiyle başlamıştı. Ocaklar yakılmış, geceden ıslatılan nohutlar pişmeye bırakılmıştı. Geniş tepsilerde yoğrulan kıyma, genç kızların parmakları arasında küçük köftelere dönüşüyordu.
O gün konakta ekşili aya sulusu pişecekti.
Hanım, genç kızın önündeki tepsiye baktı. Köftelerin kimi iri, kimi ufaktı. Kızın telaşını görünce yanına oturdu, bir parça kıyma alıp avucunda usulca yuvarladı.
“İnsanın eli, gönlünden ayrı iş görmez kızım,” dedi. “Gönül dağınıksa el de ölçüyü şaşırır. Ama ölçü dediğin cezayla değil, sabırla yerine gelir.”
Genç kız mahcup oldu.
“Bağışlayın hanımım. Bugün aklım biraz dağınık.”
Hanım gülümsedi.
“İnsan her vakit aynı hâl üzere bulunmaz. Kimi gün gönlü ferah, kimi gün kederlidir. Marifet, gönlümüzün hâlini bilip elimizdeki işin hakkını yine de gözetebilmektir.”
Bir an durdu, sonra ekledi:
“Bir hanenin dirliği sofranın dirliğinden başlar. Sözün de lokmanın da vakti vardır.”
Genç kız sustu. Hanım da sustu.
O susuşta öğütten çok, hayatın ağırlığı vardı.
Yaşlı aşçı kadın, sumak akıtının bulunduğu kabı getirdi. Hanım ekşinin tadına baktı.
“Güzel hazırlanmış. Ekşili aya sulusunun lezzetini veren, malzemelerin birbirine üstün gelmesi değil, birbirini tamamlamasıdır.”
Sonra genç kızlara döndü.
“Sumak akıtını hazırlamayı da öğreneceksiniz. Ekşinin nasıl elde edildiğini, nasıl saklandığını, yemeğe ne kadar katılacağını bilmek gerekir. Öğrendiğinizi yaparak, yaptığınızı unutmadan yaşatacaksınız.”
Tam o sırada avludan at sesleri duyuldu.
Hanım bir an durdu.
Eşi, beyliğin askerleriyle birlikte sefere çıkacaktı. Hazırlıklar tamamlanmış, yolculuk vakti yaklaşmıştı.
Yaşlı aşçı kadın onun sessizliğini fark etti.
“Beyimiz bugün mü yola düşecek hanımım?”
“Öğle sofrasından sonra.”
“Allah yolunu açık etsin, sağ salim döndürsün.”
“Âmin.”
Hanım yeniden ocağa döndü. Küçük et köfteleri, nohut, sarımsak ve sumak akıtı, Maraş mutfağının kendine özgü lezzetinde buluşuyordu.
Bugün bu yemeğin başka bir anlamı vardı. Sevdiği insanı uğurlamadan önce aynı sofrada paylaşacaklardı.
Öğle vakti ekşili aya sulusu sofraya geldi.
Bey ilk kaşığı aldı.
“Ekşisinin kararı pek güzel olmuş.”
Hanım hafifçe gülümsedi.
“Sevdiğinizi bilirim.”
“Dönüşümde yine isterim.”
“Allah nasip etsin.”
Bir süre sessizce yemeklerini yediler.
Yemekten sonra avluya çıktılar. Atlar hazırdı. Vedayı uzatmadılar.
Hanım yalnızca, “Allah yolunuzu açık etsin,” dedi.
Bey atına bindi. Konağın kapısından çıkarken son kez arkasına döndü.
Atların sesi uzaklaştı.
Hanım bir süre avluda kaldı. Ardından mutfağa döndü. Bir an durdu, elini tezgâha koydu, sonra ocağa yöneldi.
Sabah genç kıza söylediği söz kendi içinde yankılandı:
İnsanın eli, gönlünden ayrı iş görmez.
Sabrı bu kez kendisine öğretmesi gerektiğini anladı.
Yaşlı aşçı kadına döndü.
“Yarın kızlara sumak akıtının hazırlanışını öğretelim.”
Çünkü öğrenmek başka, öğrendiğini yaşatmak başkaydı.
⸻
Bir Yemeğin Ardından
Şimdi dönüp kendi mutfağımıza bakalım.
Maraş mutfağında ekşili aya sulusu diye bir yemek var. Kıyması ayrı bir emek ister, köfteleri tek tek yuvarlanır. Nohudu, sarımsağı, sumak akıtı derken ortaya kendine has bir lezzet çıkar.
Ama biz bu yemeğin yalnızca nasıl pişirildiğini mi bileceğiz?
Kimlerden öğrendik? Hangi sofralarda yaşatıldı? Büyüklerimiz bu yemekleri yaparken bizlere yalnızca tarif mi öğretti, yoksa hayatın ölçüsünü de mi anlattı? Maraş, yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış, köklü bir mutfak kültürünü bugüne taşımış bir şehir.
Bu kültürün önemli tarihî duraklarından biri de Dulkadiroğlu Beyliği’dir.
Biz bu beyliğin siyasi tarihini, hükümdarlarını, mücadelelerini konuşuyoruz. Peki, sofralarını neden konuşmuyoruz?
Konaklarında nasıl yemekler hazırlanırdı? Kadınlar mutfak bilgilerini nasıl aktarırdı? Hangi lezzetler nesiller boyunca değişerek bugüne ulaştı?
Maraş mutfağı yalnızca tariflerden ibaret değildir. Bu mutfağın ardında bir hayat biçimi, bir sofra terbiyesi, bir kültür ve nesiller boyunca taşınmış büyük bir emek vardır.
Yıllardır Maraş mutfağının içinde çalışıyorum. Yemekleri, malzemeleri, hazırlanış usullerini ve bu kültürü yaşatan insanları tanıyorum. Unutulmaya yüz tutmuş değerlerimizi araştırıyor, kayıt altına alıyorum.
Bu birikimin bana gösterdiği bir gerçek var: Maraş mutfağının anlatılacak çok güçlü bir hikâyesi var.
Artık bu hikâyeyi yalnızca kendi sofralarımızda yaşatmakla yetinmemeli, tarihî ve kültürel derinliğiyle de anlatmalıyız.
Şimdi de yıllardır edindiğim bu birikimin ışığında Dulkadiroğlu Beyliği’nin sofra kültürüne daha yakından bakmak istiyorum.
Bu yazı dizisinde kimi zaman bir yemeğin hikâyesini anlatacağım, kimi zaman tarihimizin pek konuşulmayan yönlerine değineceğim.
Çünkü bir şehrin tarihini tanımak, yalnızca kimlerin hüküm sürdüğünü bilmek değildir. O şehirde yaşayan insanların nasıl bir hayat sürdüğünü, neler pişirdiğini ve hangi gelenekleri gelecek nesillere bıraktığını da merak etmektir.
Maraş mutfağı, geçmişiyle ve bugün hâlâ yaşayan gelenekleriyle çok daha fazla araştırılmayı, konuşulmayı ve tanıtılmayı hak ediyor.
Maraş yemekleri bir kitapsa, mürekkebi sumak akıtıdır.
Mürüvvet Alparslan Nazlı
Yazarın notu: Bu yazıda Dulkadiroğlu döneminden esinlenerek edebî bir hikâye kurgulanmıştır. Yemek ve mutfak anlatımı ise Maraş’ın yaşayan mutfak geleneğinden beslenmektedir.