UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi kapsamında ulusal envantere alınan Fatma Önkol, masallarıyla yalnızca bir anlatı geleneğini değil, aynı zamanda Kahramanmaraş’ın kültürel belleğini de geleceğe taşıdı. Hartlap köyünde şekillenen sözlü kültür birikimi, Önkol’un hafızasında korunarak akademik çalışmalara, sahnelere ve dijital platformlara uzanan güçlü bir mirasa dönüştü.
HARTLAP KÖYÜNDEN YÜKSELEN BİR MASAL SESİ
1947 yılında Kahramanmaraş’ın merkez ilçesine bağlı Hartlap köyünde dünyaya gelen Fatma Önkol, masal, atasözü, bilmece, efsane ve çocuk oyunları gibi sözlü kültür türlerinde derin bir birikime sahipti. Bu repertuvarın büyük bölümünü 13 yaşına kadar yaşadığı köy ortamında edindi.
YÖRENİN SON MASAL ANASI
Geçmişte ağıtçıları, şairleri, masal anlatıcıları ve halk hekimleriyle öne çıkan Hartlap köyünde, bu geleneği sürdüren isimler zamanla azaldı. Abdulkadir Önkol’un 2011 yılında hazırladığı “Kahramanmaraş İli Hartlap Köyü Anlatı Geleneği” adlı lisans tezinde, Fatma Önkol’un yörede masal analığını sürdüren tek kişi olduğu tespit edildi.
OKUMA YAZMA KURSUNDAN AKADEMİK ÇALIŞMALARA
2010 yılında Gaziantep’te Ali Tutkun İlköğretim Okulu’nda açılan okuma-yazma kursuna katılan Fatma Önkol, okur-yazar belgesi aldı. Masal anlatıcılığı, 2015 yılında Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Halk Bilimi Anabilim Dalı’nda hazırlanan tez çalışmasıyla bilim dünyasına tanıtıldı. Çalışmada Önkol’un güçlü hafızası ve anlatım performansı dikkat çekti.
103 MASALLIK BİR BELLEK
Toplamda 103 masal anlatan Fatma Önkol, bu masalları babasından, annesinden ve annesinin teyzesinden öğrenerek kuşaktan kuşağa aktardı. Derlenen masalların bir bölümü, “Anadolu’nun Yaşayan Masalları – Geleneğin Masal Anası Fatma Önkol’un Dilinden Masallar” adıyla kitaplaştırıldı.
ULUSAL VE ULUSLARARASI SAHNE
Ankara Somut Olmayan Kültürel Miras Müzesi’nde masal anlatımı yapan Önkol, Hıdırellez Şenlikleri’nde iki kez sahne aldı. Milli Eğitim Bakanlığı ve UNESCO Türkiye Milli Komisyonu iş birliğinde yürütülen Anadolu Masalları Projesi kapsamında öğretmenlere yönelik masal anlatıcılığı eğitimlerinde yer aldı. Aynı proje kapsamında kurulan “Anadolu Masalları” adlı YouTube kanalında da masalı yayımlandı.
YAŞAYAN İNSAN HAZİNESİ
Fatma Önkol, 2021 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi çerçevesinde Türkiye Ulusal Envanteri’ne, Türkiye’nin ilk masal anlatıcısı olarak “Yaşayan İnsan Hazinesi” unvanıyla kaydedildi. Unutulmaya yüz tutmuş pek çok masalı belleğinde saklayarak geleneğe katkı sunan Önkol, 8 Aralık 2021 tarihinde vefat etti.
MASALLARLA YAŞAYAN BİR MİRAS
Fatma Önkol, anlattığı masallar ve aktardığı kültürel değerlerle Kahramanmaraş’ın sözlü mirasında özel bir yere sahip olmayı sürdürüyor. Onun anlatıları, bugün hâlâ yeni kuşaklara ulaşarak yaşamaya devam ediyor.
