Hagop Hiralakyan adıyla da bilinen Hırlakyan, Maraş’ın varlıklı Katolik Ermeni ailelerinden birine mensuptu. Ticaretle uğraştığı ve Osmanlı ordusuna malzeme tedarik ettiği belirtilen Hırlakyan, 1914 seçimlerinde Meclis-i Mebûsan’a Maraş mebusu olarak seçildi. Akademik çalışmalarda onun Meclis-i Mebûsan’daki tek Katolik Ermeni mebus olduğu da kaydediliyor.
Fransız işgali sırasında ne yaptı?
Mondros Mütarekesi’nin ardından önce İngilizler, daha sonra Fransızlar tarafından işgal edilen Maraş’ta Müslüman ve Ermeni toplulukları arasındaki gerilim giderek arttı. Maraş’taki Fransız işgali 1919 yılının sonlarından Şubat 1920’ye kadar devam etti.
Türk tarih yazımındaki bazı akademik çalışmalarda Agop Hırlakyan’ın Fransız kuvvetlerine mali destek sağladığı ve işgal yönetimiyle yakın ilişki kurduğu ifade ediliyor. Bir çalışmada Fransız ordusunun Hırlakyan tarafından finanse edildiği açıkça ileri sürülüyor.
Hırlakyan ailesinin konağında Fransız görevlilerin katıldığı bir davet düzenlendiğine ilişkin anlatımlar da çeşitli tarih çalışmalarında yer alıyor. Ancak davet sırasında yaşandığı öne sürülen konuşmaların ve Maraş Kalesi’ndeki Türk bayrağının indirilmesiyle bağlantılı ayrıntıların önemli bölümü, sonradan kaleme alınmış yerel anlatımlara dayanıyor. Bu nedenle söz konusu ayrıntıları tartışmasız tarihî gerçekler olarak sunmak doğru değildir.
“Hain” olarak adlandırılabilir mi?
“Hain” sözcüğü tarihî bir bilgi değil, siyasi ve ahlaki bir değerlendirmedir. Hırlakyan’ın Fransız işgal kuvvetleriyle iş birliği yaptığına ilişkin kayıt ve değerlendirmeler nedeniyle Türk Millî Mücadele anlatısında “iş birlikçi” olarak görülmesi anlaşılabilir. Bununla birlikte bir haber metninde doğrudan “hain” ifadesini kullanmak yerine, hangi eylemler nedeniyle böyle değerlendirildiğini açıkça belirtmek daha doğru ve güvenilir olur.
Bu nedenle Hırlakyan için kullanılabilecek en somut ifade şudur:
Agop Hırlakyan, Maraş’ın Fransız işgali sırasında işgal kuvvetlerine mali ve lojistik destek sağladığı yönündeki kayıtlar nedeniyle Türk tarih yazımında iş birlikçi olarak değerlendirilen eski bir Osmanlı mebusudur.
Ölümü hakkında kesin bilgi var mı?
Agop Hırlakyan’ın 1920’de öldüğü ve Fransızların Maraş’tan çekilmesi sırasında şehirden ayrılmaya çalışırken öldürüldüğü yönünde yaygın anlatımlar bulunuyor. Ancak taranan akademik ve kurumsal kaynaklarda olayın yeri, failleri ve gerçekleşme biçimi konusunda açık ve birbirini doğrulayan birincil belgelere ulaşılamadı.
Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesinin tarih anlatımında, Fransızların 11 Şubat 1920 gecesi Hırlakyan dâhil bazı Ermeni ileri gelenlerine haber vermeden şehirden çekildiği belirtiliyor. Hırlakyan’ın daha sonra nasıl ve kimler tarafından öldürüldüğüne ilişkin ayrıntılar ise aynı kaynakta yer almıyor.
Bu nedenle “Türk çeteleri tarafından yakalanarak öldürüldü” şeklindeki ifade, sağlam bir kaynağa dayandırılmadan kesin bilgi gibi yazılmamalıdır.
Sonuç
Agop Hırlakyan’ın Maraş mebusluğu, tüccarlığı ve Fransız işgal kuvvetleriyle yakın ilişkileri tarihî çalışmalarda yer almaktadır. Buna karşılık ailesinin kökeni, aldığı bazı nişanlar, ölümünün ayrıntıları ve hakkındaki dramatik anlatımların tamamı aynı ölçüde doğrulanmış değildir.
Hırlakyan, Maraş’ın işgal yıllarında Fransız kuvvetleriyle iş birliği yaptığı yönündeki kayıtlar nedeniyle yerel tarih anlatısında tartışmalı ve olumsuz bir yere sahiptir. Ancak tarihî bir haber hazırlanırken yorumlar ile doğrulanmış olayların birbirinden ayrılması gerekir.
