Türkiye’de dağ eteklerinde ve vadi tabanlarında kurulan şehirler, çöküntü (graben) ovaları veya tektonik oluklar üzerinde yer almaları nedeniyle benzer bir coğrafi kaderi paylaşıyor. Bursa (Uludağ eteği) ile Kahramanmaraş (Ahır Dağı eteği), bu yerleşim tipolojisinin en dikkat çeken örnekleri arasında bulunuyor. İki şehrin ortak coğrafi yapısı, kentsel gelişim modeli ve karşı karşıya bulunduğu riskler büyük benzerlik gösteriyor.
COĞRAFİ KONUM VE JEOMORFOLOJİK YAPI
Tektonik kökenli ovalar üzerinde kurulan her iki şehir de aktif fay hatlarının çevrelediği çöküntü alanlarında yer alıyor. Bursa, Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın güney kolları üzerindeki Bursa Ovası’nda; Kahramanmaraş ise Doğu Anadolu Fay Hattı ile Ölü Deniz Fay Zonu’nun kesişimindeki Maraş Ovası ve çöküntü oluğunda bulunuyor. Bursa’nın güneyini 2 bin 543 metre yüksekliğindeki Uludağ, Kahramanmaraş’ın kuzeyini ise 2 bin 301 metrelik Ahır Dağı adeta doğal bir duvar gibi çevreliyor. Bu yapı, her iki kentte de mikroklima olarak tanımlanan özel iklim şartlarının oluşmasını sağlıyor. Dağlar kış aylarında soğuk rüzgarları keserken, yaz döneminde yamaçlardan aşağıya serin hava akımları taşıyor.
KENTSEL BÜYÜME VE ÇİZGİSEL GENİŞLEME
Dağ kütlelerinin dik bir engel oluşturması nedeniyle şehirler kuzey-güney doğrultusunda rahat şekilde büyüyemiyor. Bu durum çizgisel (lineer) şehir planlarını ortaya çıkarıyor. Bursa, Uludağ’a paralel olarak doğuda Kestel ve Gürsu, batıda ise Nilüfer ve Görükle aksında gelişim gösterirken; Kahramanmaraş da Ahır Dağı’na paralel şekilde doğu-batı doğrultusunda uzanan bir ulaşım ve yerleşim şeridi oluşturdu. İlk yerleşimlerin savunma ve sel riskinden korunmak amacıyla dağ yamaçlarında kurulduğu belirtilirken, Bursa’da Tophane ve Hisar, Kahramanmaraş’ta ise Kale ve çevresi bu yapının en belirgin örnekleri arasında yer aldı. Nüfus artışıyla birlikte şehirlerin tabandaki birinci sınıf tarım ovalarına doğru yayılması hem tarımsal üretimi olumsuz etkiledi hem de zemin güvenliği sorunlarını beraberinde getirdi.
AKARSU AĞLARI VE REKREASYON POTANSİYELİ
Dağ kütlelerine düşen kar ve yağmur suları, dik yamaçlardan vadi tabanına doğru çok sayıda akarsu oluşturarak akış sağlıyor. Bursa’da Nilüfer Çayı, Gökdere ve Cilimboz Deresi; Kahramanmaraş’ta ise Aksu Nehri, Erkenez Çayı ve şehri besleyen güçlü su kaynakları olan Pınarbaşı, kentsel dokuyu doğrudan şekillendiriyor. Bu akarsuların çevresi tarih boyunca mesire alanı ve yeşil kuşak olarak kullanıldı. Ancak ani kar erimeleri ve sağanak yağışlar sırasında, vadi tabanına sıkışmış kentlerde dere yataklarının taşması ve sel felaketleri ortak altyapı sorunları arasında gösteriliyor.
MİKROSİSMİSİTE VE DEPREM RİSKİ
Dağlardan taşınan ince taneli malzemelerin vadi tabanlarında gevşek alüvyal dolgular oluşturduğu belirtilirken, Bursa Ovası ile Maraş Ovası’nın da benzer zemin yapısına sahip olduğu ifade ediliyor. Deprem dalgalarının gevşek zemin yapısına sahip vadi tabanlarında şiddetini artırdığı, ayrıca yeraltı su seviyesinin yüksek olması nedeniyle sarsıntı sırasında toprağın sıvılaşma riski taşıdığı vurgulanıyor. 6 Şubat depremlerinde Kahramanmaraş’ın ova tabanındaki mahallelerinde yaşanan yıkımın, Bursa’nın olası bir depremde ova kesimlerinde karşılaşabileceği risk senaryolarıyla jeolojik açıdan büyük benzerlik taşıdığı değerlendiriliyor.
SOSYO-EKONOMİK VE KÜLTÜREL PARALELLİKLER
Her iki şehirde de dağdan ovaya geçiş noktalarındaki yamaçlarda tarihi ticaret merkezleri kuruldu. Bursa Kapalıçarşı ve Hanlar Bölgesi ile Kahramanmaraş Tarihi Kapalı Çarşısı, çevredeki dağ ve ova köylerinden gelen ürünlerin buluştuğu bölgesel ticaret merkezleri olarak öne çıktı. Vadi tabanlarının sunduğu düz arazi yapısı ve su kaynaklarının bolluğu, iki şehirde de büyük organize sanayi bölgelerinin gelişmesini sağladı. Bursa’da tekstil ve otomotiv, Kahramanmaraş’ta ise tekstil ve metal mutfak eşyaları sektörleri sanayinin temelini oluşturdu. Sanayileşmeyle birlikte artan göç hareketi, Bursa’da Yıldırım ve Osmangazi yamaçları ile Kahramanmaraş’ta Yörükselim ve Mağralı mahallelerinde kaçak ve gecekondu yapılaşmasını beraberinde getirdi.
