Kahramanmaraş'ta kuzey çevre yolu üzerinde Ahir Dağı Caddesi kavşağının kuzeyinde yer alan Cancık Mağarası, hem dini tarihi hem de Milli Mücadele'deki stratejik önemiyle kentin en dikkat çekici kültürel mirasları arasında bulunuyor. Kentleşmenin etkisiyle bugün şehir dokusunun içerisinde kalan mağara, geçmişten bugüne uzanan hikâyesiyle öne çıkıyor.
Tarihi kaynaklara göre Cancık Mağarası'nın geçmişi 9. yüzyıla kadar uzanıyor. Hristiyan ruhbanların ibadet ettiği ve inzivaya çekildiği bir manastır olarak kullanılan mağara, uzun yıllar dini yaşamın önemli merkezlerinden biri olarak hizmet verdi. Maraş tarihi üzerine çalışmalar yapan Besim Atalay'ın aktardığı bilgilere göre yapı, 1517 yılına kadar ruhbanların kilisesi ve yaşam alanı olarak kullanılmaya devam etti.
Cancık Mağarası'nın tarihindeki en önemli dönemlerden biri ise Milli Mücadele yılları oldu. 1920 yılında Fransız işgaline karşı verilen bağımsızlık mücadelesinde mağara, Kuvayi Milliye birliklerinin toplanma ve organizasyon merkezi olarak kullanıldı. Elbistan Jandarma Bölük Komutanı Yüzbaşı Muhtar Efendi'nin öncülüğünde bölgedeki direniş güçlerinin burada bir araya geldiği, döneme ait hatıratlarda yer alıyor.
Bertiz, Göksun, Elbistan ve Yenicekale'den gelen Kuvayi Milliye çeteleri Cancık Mağarası'nda buluşarak harekât planlarını oluşturdu. Milli Mücadele'nin önemli isimlerinden Yörük Selim Bey'in de yoğun kış şartlarında atlı ve yaya birlikleriyle mağaraya ulaştığı ve direniş hazırlıklarına katıldığı belirtiliyor.
Tarihi yapının günümüze ulaşan bölümleri ise zaman içerisinde büyük ölçüde zarar gördü. Özellikle define aramak amacıyla gerçekleştirilen kaçak kazılar nedeniyle mağara duvarlarında bulunan birçok tarihi işaret ve sembol tahrip edildi. Uzmanlar, mağaranın doğal oluşumun insan eliyle genişletilmesiyle bugünkü halini aldığını değerlendiriyor.
Mağaranın içerisinde kemer biçiminde üç niş bulunurken, bu bölümlerin geçmişte mezar odası ya da ibadet alanı olarak kullanılmış olabileceği ifade ediliyor. Güney cephesindeki yaklaşık 10 metre yüksekliğinde ve 5-6 metre genişliğindeki giriş bölümü dikkat çekerken, üst kısımda yer alan kaba kesme taşlardan inşa edilmiş kubbenin ise büyük bölümünün zamanla yıkıldığı görülüyor.
Asırlardır farklı medeniyetlere tanıklık eden Cancık Mağarası, yalnızca tarihi bir yapı olmanın ötesinde Kahramanmaraş'ın inanç geçmişini ve kurtuluş mücadelesini yansıtan önemli bir kültürel miras olarak varlığını sürdürüyor. Şehre gelen ziyaretçiler, mağarayı gezerek hem yüzlerce yıllık geçmişe tanıklık ediyor hem de Milli Mücadele'nin izlerini yakından görme fırsatı buluyor.
